ونیز مسجد ندارد

دوسالانه هنر ونیز که مهم‌ترین و قدیمی‌ترین رخداد هنری جهان به شمار می‌رود، هر دو سال یک بار در شهر تاریخی ونیز واقع در شمال شرقی ایتالیا برگزار می‌شود. این روی‌داد هنری برای اولین بار به سال ۱۸۹۴ میلادی با تلاش و اراده گروهی از روشنفکران ایتالیا، در راس آن‌ها ریکاردو سِلواتیکوُ (Riccardo Selvatico)، شهردار وقت ونیز، با هدف جذب هنرمندان، منتقدان و خریداران آثار هنری، مجموعه داران و عموم علاقه مندان به هنر و همچنین کمک به گسترش و شناساندن آخرین جنبش‌های هنر معاصر از راه فراهم کردن بستری مناسب برای رویارویی هنرمندان از سرتاسر جهان برگزار شد و از آن تاریخ تا کنون به غیر از دو دوره وقفه – اولی از سال ۱۹۱۶ تا ۱۹۱۸ به خاطر جنگ جهانی اول و پس از آن از سال ۱۹۴۲ تا ۱۹۴۸ به علت بروز جنگ‌های جهانی دوم – به فعالیت خود ادامه داده است.

۵۶امین دوسالانه هنر ونیز به تصدی‌گری اُکوُوی اِنوِزوُر (Okwui Enwezor) – نویسنده، روزنامه نگار و منتقد هنری سرشناس اهل نیجریه – ۱۹ ادریبهشت ماه امسال درهای خود را گشود و تا تاریخ اول آذر به مدت شش ماه به کار خود ادامه خواهد داد. این دوره از دوسالانه ونیز اما، برای برگزارکنندگان این جشنواره از‌‌ همان روز اول گشایش خالی از دردسر نبود.
داستان از آنجا آغاز شد که کریستُف بوشِل (Christoph Büchel) هنرمند ایسلندی سوئیسی الاصل تصمیم گرفت زیر پرچم غرفه ایسلند در یک حرکت متحورانه کلیسایی را در دلِ بافتِ تاریخی ونیز به مسجد تبدیل کند. هرچند از نظر حقوقی نه کلیسایی این ماجرا کلیساست و نه مسجد آن مسجد.

زمانی ویلیام بِکفُورد (William T. Beckford) نویسنده انگلیسی قرن هجدهم درباره ونیز و کلیسای جامع سن مارکو (La Basilica di San Marco) نوشته بود: «هر چه دقیق‌تر به کلیسای سن مارکو با گنبدهای نوک تیز و مناره‌های کوچک و طاق‌های نیم‌دایره‌ایِ آن نگاه می‌کنم، بیشتر به این نتیجه می‌رسم که این بنا بیش از آنکه یک کلیسا باشد شبیه یک مسجد بزرگ است.»

از دیرباز جمهوری ونیز رابطه نزدیکی با مشرق زمین و جهان اسلام داشته است. برای قرن‌ها حتی در اوج جنگ‌های صلیبی بین مسلمانان و مسیحیان و یا در دوران فتح قسطنطنیه یا محاصره وین به دست سلاطین عثمانی، تجار ونیزی آزادانه در مرزهای کشورهای اسلامی رفت و آمد می‌کرده‌اند و با مسلمانان در داد و ستد بوده‌اند به گونه‌ای که نخستین نسخه چاپی قرآن در قرن ۱۶ میلادی برای فروش در سرزمین‌های اسلامی از چاپخانه‌های ونیز خارج شد. با این همه و با وجود آثار عمیق و ریشه‌ای که تمدن شرقی-اسلامی از پس قرن‌ها رابطه مستمر و تنگاتنگ سیاسی تجاری خود با جمهوری ونیز گذاشته است، شهر ونیز امروزه از معدود شهرهای مهم اروپایی ست که مسلمانان ساکن آن، که بر اساس آمار تعدادشان به ۲۰۰۰۰ نفر می‌رسد برای اجابت فرائض دینی خود مجبورند از جاهایی مثل انبار‌ و پَستو و پارکینگ استفاده کنند چرا که ونیز مسجد ندارد. مسجدی که به گفته مورخان تا قرن ۱۸ میلادی در محله تُرک نشین شهر ونیز و در مجاورت بارانداز ترک‌ها وجود داشته است.

در شش ماه آینده اما و به لطف کریستُف بوشِل شهر ونیز، یک مسجد – صوری – خواهد داشت. مسجدی که در واقع بازسازی مو به موی تک تک اجزای تشکیل دهند عبادتگاه مسلمانان در کالبد یک کلیساست. بوشِل که برای آراستن مسجد خود از همکاری حَمَد محمد از مسلمانان فعال ساکن ونیز بهره برده است حتی کوچک‌ترین جزئیات یک مسجد امروزی مثل پنکه و یا صندلی و چهارپایه‌های پلاستیکی برای نمازگزاران مسن را هم فراموش نکرده. وی حتی برای کتابخانه و فروشگاه کوچکی که در مسجدش تعبیه کرده یک قرآن اختصاصی در تیراژ ۱۰۰۱ نسخه چاپ کرده است.

بوشِل می‌گوید برای تحقق بخشیدن به طرحش به موانع متعددی بر خورده است. نخست اینکه برای پیدا کردن کسی که حاضر باشد برای ساختن یک مسجد، کلیسایی در مرکز شهر ونیز در اختیارش قرار دهد ماه‌ها جستجو کرده تا اینکه با مالک کلیسای سانتا ماریا دِلا میسِریکوُردیا (Santa Maria della Misericordia) آشنا شده است. این کلیسا که بیش از ۴۰ سال است دیگر در آن مراسم مذهبی برگزار نمی‌شود قانونا در اختیار یک مالک شخصی است و همین سبب شده تا بوشِل برای ساختن مسجدش احتیاجی به کسب اجازه از مقامات مذهبی کلیسای کاتولیک نداشته باشد. با این وجود وی می‌افزاید که برای اجرای اثرش از سوی پلیس و شهرداری ونیز با محدودیت‌هایی روبه‌رو شده است، برای مثال از بوشِل تعهد گرفته شده است تا در ساختمان کلیسا دخل و تصرفی که برگشت ناپذیر باشد انجام ندهد و همچین به او اجازه داده نشده تا رو نمای خارجی کلیسا تابلوی خوشنویسی شده‌ای که حاوی عبارت «الله‌اکبر» بوده است را نصب کند.

اگر مسجد کریستُف بوشِل از سویی سبب نگرانی و بعضا عصبانیت برخی اهالی ونیز و احزاب سیاسی محلی و ملی شده است از دیگر سو با استقبال گرم و پرشور جامعه مسلمانان مقیم ونیز مواجه شده است. روز جمعه ۱۹ اردیبهشت ماه همزمان با گشایش ۵۶امین دوسالانه هنر، درب‌های مسجد ونیز هم به روی عموم باز شد و با وجود تاکید پلیس بر اینکه این مسجد صرفا یک اثر هنری بوده و هر گونه استفاده مذهبی از آن ممنوع است، تعداد زیادی از مسلمانان ساکن ونیز – خسته از نماز خواندن در انبارها و پستوهای سرد و نمور کوچه پس کوچه‌های شهر- از زن و مرد به امامت حَمَد محمد در مسجد کریستُف بوشِل به اقامه نماز جماعت پرداختند و دلی از عزا درآوردند، بدون اینکه با ممانعتی روبه رو شوند. این در حالی است که شهرداری ونیز بر این نکته تاکید دارد که واگزاری این کلیسا و تغییر کاربری آن به مسجد – که موقتی بوده و صرفا در چارچوب یک اثر هنری معنا پیدا می‌کند – به هیچ وجه نباید محدودیتی از نظر نوع پوشش یا رفتار برای بازدیدکنندگان ایجاد کند. برای مثلا بازدیدکنندگان مختارند با کفش وارد مسجد شوند و زنان می‌توانند با هر نوع پوششی از مسجد بازدید کنند. با این وجود کار به همین مسئله ختم نمی‌شود، از دیدگاه مقامات کلیسای کاتولیک بلااستفاده ماندنِ طولانی مدت کلیسای سانتا ماریا دلا میسریکوردیا و واگذاری آن به مالک خصوصی به هیچ وجه سلب قداست از این بنا را سبب نشده‌اند و بر همین اساس شهرداری ونیز در آخرین واکنش خود از متصدیان غرفه ایسلند خواسته است تا تاریخ ۲۰ ماه می – ۳۰ اردیبهشت – مدرک کسب مجوز از کلیسای کاتولیک جهت استفاده غیر مذهبی از این کلیسا را ارائه کنند. به گفته مقامات شهرداری ونیز در صورت عدم ارائه این مدرک مسجد کریستُف بوشِل بسته خواهد شد.

هرچند رخدادهایی از این دست دیگر به بخش جدایی ناپذیر جشنواره‌های هنر تبدیل شده‌اند، ولی با توجه به اینکه فقط چند روز از آغاز دوسالانه هنر ونیز گذشته و تا پایان آن فاصله زمانی نسبتا طولانی شش ماه‌ای پیش روست، می‌توان انتظار داشت که در آینده داستان مسجد ونیز ابعاد تازه‌تر و بحث انگیزتری به خود بگیرد. خصوصا در بستری که هنوز خاطره حمله افراط گرایان اسلامی به دفتر مجله فکاهی شارلی ابدو (Charlie Hebdo) از یاد‌ها نرفته و تقریبا روزی نیست که پخش اخبار جنایت‌های گروه موسوم به داعش به موج اسلام حراسی و اسلام ستیزی در غرب دامن نزند.

پی نوشت: شاید بد نباشد تا به بهانه ساخت موقتی یک مسجد در ونیز به این نکته اشاره کرد که در هر صورت – با وجود تمام محدودیت‌های وضع شده – در جریان یکی از مهم‌ترین رویدادهای هنری شهر ونیز به یک هنرمند اجازه داده شده کلیسایی را به صورت عبادتگاهی برای مسلمانان درآورد، آن هم در یکی از مذهبی‌ترین کشورهای اروپایی که در حال گذراندن پرتنش‌ترین دوران تاریخ خود بعد از جنگ جهانی دوم از نظر رکود اقتصادی و اوج گیری احساسات نژادپرستانه و دیگرستیزانه است. حال آنکه در ایران خانقاه‌های دراویش با بولدوزر با خاک یکسان می‌شوند و مسلمانان سنی در استانی که اکثریت جمعیت آن را تشکیل می‌دهند حق ندارند آزادانه مراسم مذهبی خودشان را برگزار کنند.

منابع: Il Giornale, ANSA, The New York Times

نطفهء عطف

در تاریخ ۱۳ فروردین ۱۳۹۴ بالاخره ایران و گروه موسوم به ۵+۱ به یک توافق یا تفاهم یا یک مخرج مشترک رسیدند. اینکه حتی ماهیت چیزی که طرفین دعوا پس از بیش از ۱۰ سال مذاکره به آن رسیده‌اند هم موضوع بحث و اختلاف نظر است خود نشان دهنده پیچیدگی آن است.

بلافاصله پس از پخش خبر حصول تفاهم‌نامه کاربران شبکه‌های اجتماعی، از ایرانی و غیر ایرانی در مقیاس گسترده‌ای از خود واکنش نشان دادند و در ایران بسیاری از مردم به خیابان‌ها ریخته و مراتب شادمانی و سرور خود را ابراز داشتند. شادی آن دسته از مردم را می‌توان به شادی زنی شبیه دانست که پس از سال‌ها ناباروری الساعه متوجه شده آبستن فرزندی است، بی‌خبر از هرآنچه قرار است در ۹ ماه پیش رویش تا به دنیا آمدن فرزند دلبند و در سال‌های بعد از آن اتفاق بیافتد. هرچند شادی زن از حد و اندازه خارج است، اما بی‌شمارند پرسش‌هایی که ممکن است او از خود بپرسد؛ آیا موجودی که هم اکنون در تاریکی شکمش در حال رشد است هرگز نور خورشید را خواهد دید؟ آیا سالم پا به هستی خواهد گذاشت؟ در آینده آیا چه بر سر او خواهد آمد؟ آیا فرزندی سر به راه و موجب بالندگی والدینش خواهد شد یا اینکه قومی را وادار خواهد ساخت تا ابد بر پدر و مادرش لعنت فرستند؟

پیش بینی آنچه از فردای ۱۳ فروردین تا ۱۰ تیر و پس از آن تاریخ در پیش روست، اگر نگویم غیرممکن، بدون شک بسیار دشوار است یا دست‌کم از توانایی کسی با آگاهی‌های من به دور است. ولی در مقام مثال چنانچه آن آرمانی که من از ایران در نظر دارم را جوانی در آستانه بیست و‌‌اند سالگی متصور شوم، گزاف نیست اگر بگویم در شب ۱۳ فروردین ۱۳۹۴ بود که پدر و مادرش هم دیگر را در آغوش کشیدند و با بدن‌های در هم تنیده کمر همت به بستن نطفهء او بستند.

ایران کشوری است مستعد و مستحق که متاسفانه در قرن اخیر – به ویژه در سه دهه گذشته – به دلایل گوناگونی نه تنها از رسیدن به جایگاه حقیقی خود باز مانده، بلکه در بسیاری زمینه‌های دچار واپسگرایی شده است.

هرچند می‌توان بخشی از واپس‌ماندگی ایران را – به عنوان بخشی از جهان اسلام و کشورهای به اصلاح جنوب – با توسل به جبر جغرافیایی و دیگر پاره علت تراشی‌ها تشریح و توجیه کرد، اما بر کسی پوشیده نیست که از زمان پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ۱۳۵۷ و پس از آن با اشغال سفارت آمریکا در ۱۳ آبان ۱۳۵۸ تا به امروز در طول بیش از سه دهه، درهای تعامل با جامعهء جهانی یک به یک بر روی ایرانیان بسته شده‌اند. برای درک تاثیرات مخرب این انزوای مهلک کافی است به این نکته توجه کنیم که در طول تاریخ هرگونه پیشرفت و حرکت رو به جلویی که رخ داده است زاییدهء برخورد و بده بستان بین تمدن‌ها و ملل گوناگون بوده است و هیچ تمدنی و کشوری – من جمله ایران – به تنهایی به جایی نرسیده است.

کشور ایران در این سه دهه اخیر با بد‌ترین نوع از انزوا رو به رو بوده است. به طوری که نه تنها از تعامل سازنده با کشورهای پیشرفته و قدرتمند جهان بازمانده بلکه حتی از همزیستی مسالمت‌آمیز با همسایگان هم کیش و هم زبان و هم ریشه خود هم عاجز بوده است. این در حالی است که پس از فروپاشی بلوک شرق – به فاصله یک دهه پس از انقلاب اسلامی – جهان با سرعت سرسام آوری در حال درهم تنیدگی و به اصطلاح شکل دهی به دهکده جهانی بوده است. کافی است به اتحادیه اروپا نگاهی بیاندازیم؛ جایی که هفتاد سال پیش در آن جنگ جهانی دوم به وقوع پیوست و با خود بیش از ۵۰ میلیون انسان را به کام مرگ کشید، هم اکنون یک شهروند یونانی می‌تواند بدون گذرنامه با عبور از پنج کشور خود را به آلمان برساند، در آنجا اقامت کند، تحصیل کند، کسب و کار راه بیاندازد، ازدواج کند و بچه دار بشود. این در حالی است که کشور یونان در جریان جنگ جهانی دوم به اشغال نازی‌‌ها درآمد و در طی دوران اشغال خسارات جبران ناپذیری به آن وارد شد.

با وجود اینکه سابقه جنگ خانمان سوزی حتی در مقیاس یک صدم از جنگ جهانی دوم بین کشورهای خاورمیانه وجود ندارد و اساسا اکثر قریب به اتفاق کشورهای تشکیل دهندهء خاورمیانهء امروز تا قریب به ۲۰۰ سال پیش زیر پرچم تنها دو کشور ایران و امپراطوری عثمانی وجود داشته‌اند، امروزه تصور آینده‌ای اینچنین برای ایران و خاورمیانه حتی در سایه امامت صاحب‌الزمان هم غیرممکن می‌نماید.

باری، چیزی که دیروز در لوزان سوئیس بین ایران و گروه ۵+۱ رخ داد می‌تواند گواهی باشد بر اینکه هنوز گفتگو و مذاکره بهترین، کوتاه‌ترین و کم هزینه‌ترین راه حل برای رسیدن به یک فصل مشترک در مناقشات منطقه‌ای و بین‌المللی است.

با امید به نیک بختی ایران – جوان آرمانی این قصه – در این راه دراز و اینکه به ثمر رسیدن تفاهم هسته‌ای بتواند سرآغازی باشد برای گشایش‌های هرچه بیشتر در عرصهء داخلی و بین‌المللی برای ایران و ایرانیان.